महार आणि बौद्ध समाजाची एकत्रित लोकसंख्या किती आहे?

Last Updated on 12 October 2026 by Sandesh Hiwale

महाराष्ट्रातील महार आणि बौद्ध समाजाची एकत्रित लोकसंख्या किती आहे? 1.45 कोटी की 96 लाख? 2011 च्या जनगणनेतील आकडेवारीचा विचार केला, तर या प्रश्नाचे उत्तर समजून घेण्यासाठी महार आणि बौद्ध या दोन्ही समूहांची लोकसंख्या स्वतंत्रपणे अभ्यासणे आवश्यक आहे. कारण महार ही एक जात आहे, तर बौद्ध हा एक धर्म आहे. महार समाजातील बहुतांश व्यक्ती बौद्ध धर्माचे अनुयायी असल्यामुळे दोन्ही समूहांची लोकसंख्या थेट एकत्र केल्यास एकाच व्यक्तीची दोनदा गणना होऊ शकते.

2011 च्या जनगणनेनुसार, महाराष्ट्रातील महार जातीची लोकसंख्या 80.06 लाख होती, तर बौद्ध धर्माची लोकसंख्या 65.31 लाख होती. या दोन्ही आकड्यांची थेट बेरीज केल्यास 1 कोटी 45 लाखांहून अधिक लोकसंख्या होते. मात्र, या बेरजेमध्ये ‘महार बौद्ध’ लोकांची लोकसंख्या दोनदा मोजली जाते.

त्यामुळे समान लोकसंख्या वजा केल्यानंतर महार आणि बौद्ध या दोन्ही समूहांची एकत्रित लोकसंख्या सुमारे 96 लाख होते. ही संख्या महाराष्ट्राच्या 2011 मधील एकूण लोकसंख्येच्या सुमारे 8.5 टक्के आहे.

या लेखात आपण महार आणि बौद्ध या शब्दांमधील फरक, महाराष्ट्रातील दोन्ही समूहांची लोकसंख्या, त्यांचे सामाजिक व धार्मिक वर्गीकरण आणि एकत्रित लोकसंख्या मोजण्याची योग्य पद्धत समजून घेणार आहोत.

महार आणि बौद्ध या शब्दांमधील फरक

महार आणि बौद्ध हे दोन्ही शब्द आपल्या परिचयाचे आहेत. महाराष्ट्रात अनेकदा हे शब्द एकमेकांच्या संदर्भात (पर्यायी शब्द म्हणून) वापरले जातात. काही प्रसंगी त्यांचा परस्पर संबंध लक्षात घेऊन त्यांचा वापर केला जातो. मात्र, या दोन्ही शब्दांचे अर्थ वेगवेगळे आहेत.

महार ही एक जात आहे, तर बौद्ध हा एक धर्म आहे.

एखादी व्यक्ती महार जातीची आणि बौद्ध धर्माची अनुयायी असू शकते. अशा व्यक्तीची सामाजिक ओळख महार आणि धार्मिक ओळख बौद्ध अशी असते. मात्र, सर्व महार व्यक्ती बौद्ध आहेत किंवा सर्व बौद्ध व्यक्ती महार आहेत, असे म्हणता येत नाही.

महार समाजातील बहुसंख्य व्यक्तींनी बौद्ध धर्म स्वीकारला आहे. त्याचबरोबर महाराष्ट्रातील बौद्ध समाजात महार जातीव्यतिरिक्त इतर अनुसूचित जाती, अनुसूचित जमाती आणि अन्य सामाजिक पार्श्वभूमी असलेल्या व्यक्तींचाही समावेश होतो.

त्यामुळे महार आणि बौद्ध या दोन समूहांमध्ये मोठ्या प्रमाणात समान लोकसंख्या असली, तरी ते पूर्णपणे समान समूह नाहीत.

या लेखात आपण या शब्दांच्या व्याख्यांपेक्षा दोन्ही समूहांच्या लोकसंख्येवर आणि त्यांच्या एकत्रित गणनेवर लक्ष केंद्रित करणार आहोत.

 

महाराष्ट्रातील महार आणि बौद्ध समाजाची लोकसंख्या

2011 च्या जनगणनेनुसार, महाराष्ट्रातील महार जातीची आणि बौद्ध धर्मीयांची लोकसंख्या पुढीलप्रमाणे होती.

महाराष्ट्रातील महार समाजाची लोकसंख्या

महार ही महाराष्ट्रातील प्रमुख जातींपैकी एक असून अनुसूचित जातींच्या यादीमध्ये तिचा 37 वा क्रमांक आहे.

2011 च्या जनगणनेनुसार, महाराष्ट्रातील महार जातीची एकूण लोकसंख्या 80,06,060 होती. ही राज्याच्या एकूण लोकसंख्येच्या सुमारे 7.12 टक्के होती.

अनुसूचित जातींच्या एकूण लोकसंख्येत महार समाजाचा वाटा सुमारे 62 टक्के होता. त्यामुळे महाराष्ट्रातील अनुसूचित जातींमध्ये महार समाजाची लोकसंख्या सर्वाधिक आहे.

महार जातीच्या लोकसंख्येचे धर्मनिहाय विभाजन पुढीलप्रमाणे आहे.

धर्म	महार लोकसंख्या	महार लोकसंख्येतील प्रमाण
बौद्ध	49,43,821	61.8%
हिंदू	30,54,158	38.1%
शीख	8,081	00.1%
एकूण	80,06,060	100%

 

या आकडेवारीनुसार, महाराष्ट्रातील महार जातीच्या एकूण लोकसंख्येपैकी 49,43,821 व्यक्ती बौद्ध धर्मीय होत्या. म्हणजेच, महार जातीच्या लोकसंख्येपैकी सुमारे 61.8 टक्के लोक बौद्ध धर्माचे अनुयायी होते.

हीच संख्या महार आणि बौद्ध समाजाची एकत्रित लोकसंख्या मोजताना महत्त्वाची ठरते.

 

आगामी जनगणनेत महार जातीची नोंद करण्याचे महत्त्व

महार पार्श्वभूमीच्या बौद्ध व्यक्तींनी आगामी 2027च्या जनगणनेत लागू असलेल्या नियमांनुसार आपली ‘जात’ योग्यरीत्या नोंदवली, तर महार जातीच्या लोकसंख्येविषयी अधिक अचूक माहिती उपलब्ध होण्यास मदत होऊ शकते.

यामुळे महार समाजाची लोकसंख्या, अनुसूचित जातींच्या एकूण लोकसंख्येतील त्याचा वाटा आणि आरक्षणाच्या उपवर्गीकरणासंदर्भातील चर्चेसाठी उपलब्ध आकडेवारी यांवर परिणाम होऊ शकतो.

काही अंदाजांनुसार, अशा नोंदींमुळे अनुसूचित जातींच्या एकूण लोकसंख्येतील महार समाजाचे प्रमाण सध्याच्या सुमारे 62 टक्क्यांवरून 66 टक्क्यांपर्यंत जाऊ शकते. त्याचप्रमाणे, आरक्षणाच्या उपवर्गीकरणातील महार समाजाचा संभाव्य वाटा 8 टक्क्यांवरून 8.5 टक्क्यांपर्यंत जाऊ शकतो, असा अंदाज व्यक्त केला जातो.

तथापि, हे संभाव्य अंदाज आहेत. त्यांची अधिकृत आकडेवारीच्या आधारे पडताळणी केल्याशिवाय त्यांना निश्चित निष्कर्ष मानता येणार नाही. तसेच, लोकसंख्येतील बदलामुळे आरक्षणाचा वाटा आपोआप बदलतोच असे नाही. त्यासाठी संबंधित धोरणे, कायदे आणि उपवर्गीकरणाचे निकषही विचारात घ्यावे लागतात.

 

महाराष्ट्रातील बौद्ध समाजाची लोकसंख्या

बौद्ध हा एक स्वतंत्र धर्म असून महाराष्ट्रात हिंदू आणि इस्लाम धर्मांनंतर बौद्ध धर्मीयांचा लोकसंख्येच्या दृष्टीने तिसरा क्रमांक लागतो.

2011 च्या जनगणनेनुसार, महाराष्ट्रातील बौद्ध धर्मीयांची एकूण लोकसंख्या 65,31,200 होती. ही राज्याच्या एकूण लोकसंख्येच्या सुमारे 5.81 टक्के होती.

महाराष्ट्रातील बौद्ध लोकसंख्येचे सामाजिक गटांनुसार विभाजन पुढीलप्रमाणे आहे.

 

सामाजिक गट	बौद्ध लोकसंख्या	एकूण बौद्ध लोकसंख्येतील प्रमाण
अनुसूचित जाती (SC)	52,04,284	79.7%
अनुसूचित जमाती (ST)	20,798	00.3%
इतर (General)	13,06,118	20.0%
एकूण	65,31,200	100%

 

या आकडेवारीनुसार, महाराष्ट्रातील एकूण बौद्ध लोकसंख्येपैकी सुमारे 79.7 टक्के लोकांची नोंद अनुसूचित जातींच्या गटात करण्यात आली होती.

अनुसूचित जातींच्या गटातील 52,04,284 बौद्ध व्यक्तींपैकी 49,43,821 व्यक्ती महार जातीच्या होत्या. उर्वरित 2,60,463 व्यक्ती महार जातीव्यतिरिक्त इतर अनुसूचित जातींमधील होत्या.

म्हणजेच, महाराष्ट्रातील बौद्ध लोकसंख्येमध्ये महार समाजाचा सर्वात मोठा वाटा आहे; परंतु बौद्ध समाजाची संपूर्ण लोकसंख्या महार समाजाची लोकसंख्या मानता येत नाही.

 

अनुसूचित जाती आणि जमातींमधील बौद्ध लोक

महाराष्ट्रातील बौद्ध समाजाची सामाजिक पार्श्वभूमी केवळ महार जातीपुरती मर्यादित नाही. अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमातींच्या विविध गटांमध्येही बौद्ध धर्मीय व्यक्ती आढळतात.

उपलब्ध आकडेवारीनुसार :

• महाराष्ट्रातील 59 अनुसूचित जातींपैकी 53 जातींमध्ये बौद्ध व्यक्तींची नोंद आढळून आली आहे.
• महाराष्ट्रातील 45 अनुसूचित जमातींपैकी 40 जमातींमध्ये बौद्ध व्यक्तींची नोंद आढळून आली आहे.

या आकडेवारीवरून महाराष्ट्रातील बौद्ध समाजाची सामाजिक पार्श्वभूमी विविध असल्याचे दिसून येते.

म्हणूनच, बौद्ध समाजाची एकूण लोकसंख्या आणि महार जातीची एकूण लोकसंख्या यांचा अभ्यास करताना या दोन्ही समूहांमधील समान व्यक्ती आणि वेगवेगळ्या सामाजिक गटांतील व्यक्ती यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.

 

‘इतर (General)’ बौद्ध लोकसंख्येबाबत महत्त्वाची नोंद

2011 च्या जनगणनेतील आकडेवारीनुसार, महाराष्ट्रातील 13,06,118 बौद्ध व्यक्तींची नोंद ‘इतर (General)’ या सामाजिक गटात करण्यात आली होती. त्या वेळी जनगणनेत इतर मागासवर्ग (OBC) आणि जनरल/खुला या प्रवर्गांसाठी स्वतंत्र पर्याय उपलब्ध नव्हते. त्याऐवजी केवळ ‘इतर (Other)’ हा एकच पर्याय देण्यात आला होता.

या ‘इतर’ गटातील काही व्यक्ती महार पार्श्वभूमीच्या असू शकतात, असा अंदाज व्यक्त केला जातो. त्यापैकी सुमारे 10 लाख व्यक्ती महार पार्श्वभूमीच्या असण्याची शक्यता आहे. या व्यक्तींनी जनगणनेमध्ये आपली जात ‘महार’ किंवा अन्य कोणतीही जात म्हणून स्वतंत्रपणे नोंदवलेली नसण्याची शक्यता या अंदाजामागे गृहीत धरली जाते.

मात्र, ‘इतर (General)’ गटातील सुमारे 10 लाख बौद्ध व्यक्ती महार पार्श्वभूमीच्या आहेत, या दाव्याला स्वतंत्र अधिकृत पुष्टी नसल्यास तो निश्चित आकडा म्हणून मांडता येत नाही. त्यामुळे हा आकडा अधिकृत जनगणना निष्कर्ष म्हणून नव्हे, तर पडताळणी आवश्यक असलेला अंदाज म्हणूनच पाहणे योग्य ठरेल.

सामाजिक गटानुसार केलेली जनगणनेतील नोंद आणि व्यक्तीची जातीय पार्श्वभूमी या दोन वेगवेगळ्या बाबी आहेत. एखादी व्यक्ती बौद्ध धर्माची अनुयायी असली, तरी केवळ त्या आधारावर तिची जात महार आहे, असे निश्चित करता येत नाही.

 

महार आणि बौद्ध समाजाची एकत्रित लोकसंख्या कशी मोजावी?

महार आणि बौद्ध समाजाची एकत्रित लोकसंख्या मोजताना सर्वांत महत्त्वाची बाब म्हणजे दोन्ही समूहांमधील समान लोकसंख्येची पुनर्गणना टाळणे.

2011 च्या जनगणनेनुसार :

• महाराष्ट्रातील एकूण महार लोकसंख्या : 80,06,060
• महाराष्ट्रातील एकूण बौद्ध लोकसंख्या : 65,31,200
• महार जातीतील बौद्ध लोकसंख्या : 49,43,821

महार जातीतील 49,43,821 बौद्ध व्यक्तींचा समावेश महार जातीच्या एकूण लोकसंख्येतही आहे आणि बौद्ध धर्मीयांच्या एकूण लोकसंख्येतही आहे.

त्यामुळे दोन्ही समूहांची लोकसंख्या थेट एकत्र केल्यास या व्यक्तींची गणना दोनदा होते.

ही पुनरावृत्ती टाळण्यासाठी महार आणि बौद्ध समाजाच्या एकूण लोकसंख्येच्या बेरजेतून महार बौद्ध लोकसंख्या वजा करावी लागते.

 

एकत्रित लोकसंख्येची गणना

तपशील	लोकसंख्या
महाराष्ट्रातील महार जातीची एकूण लोकसंख्या	80,06,060
महाराष्ट्रातील बौद्ध धर्मीयांची एकूण लोकसंख्या	65,31,200
दोन्ही समूहांची थेट बेरीज	1,45,37,260
वजा : महार बौद्ध लोकसंख्या	49,43,821
महार आणि बौद्ध समाजाची एकत्रित लोकसंख्या	95,93,439

 

गणिती सूत्र :

महार लोकसंख्या + बौद्ध लोकसंख्या − महार बौद्ध लोकसंख्या = एकत्रित लोकसंख्या

म्हणजेच :

80,06,060 + 65,31,200 − 49,43,821 = 95,93,439

 

या गणनेनुसार, 2011 च्या जनगणनेतील वरील आकडे वापरल्यास महार आणि बौद्ध समाजाची एकत्रित लोकसंख्या 95,93,439, म्हणजेच सुमारे 95.93 लाख होते.

ही संख्या महाराष्ट्राच्या 2011 मधील एकूण लोकसंख्येच्या सुमारे 8.5 टक्के आहे.

येथे एक महत्त्वाची बाब लक्षात घ्यावी : हा एकत्रित आकडा वरील तीन संख्यांवर आधारित गणिती निष्कर्ष आहे. त्याची अचूकता मूळ जनगणनेतील वर्गीकरण आणि संबंधित आकड्यांच्या सुसंगततेवर अवलंबून आहे.

 

महार आणि बौद्ध समाजाची लोकसंख्या 1 कोटी 45 लाख का नाही?

महार आणि बौद्ध समाजाची एकत्रित लोकसंख्या मोजताना काही जण महार जातीची 80,06,060 आणि बौद्ध धर्मीयांची 65,31,200 ही लोकसंख्या थेट एकत्र करतात.

त्यातून पुढील गणना केली जाते :

80,06,060 + 65,31,200 = 1,45,37,260

या गणनेनुसार महाराष्ट्रातील महार आणि बौद्ध समाजाची लोकसंख्या सुमारे 1 कोटी 45 लाख असल्याचा निष्कर्ष निघतो.

मात्र, ही केवळ दोन्ही आकड्यांची बेरीज आहे. त्यातून महार जातीतील बौद्ध व्यक्तींची लोकसंख्या वजा केलेली नाही. त्यामुळे दोन्ही समूहांची प्रत्यक्ष एकत्रित लोकसंख्या मोजण्यासाठी ही गणना पुरेशी नाही.

दोन्ही समूहांतील समान लोकसंख्या वजा केल्यानंतरच एकत्रित आकडा मिळतो.

म्हणून 1 कोटी 45 लाख हा दोन्ही समूहांच्या स्वतंत्र आकड्यांचा एकूण योग आहे; तर 95,93,439 हा समान लोकसंख्या एकदा वजा केल्यानंतर मिळणारा गणिती आकडा आहे.

 

2027 च्या जनगणनेच्या दृष्टीने या आकडेवारीचे महत्त्व

वरील सर्व आकडे 2011 च्या जनगणनेवर आधारित आहेत. त्यामुळे त्यांचा वापर करताना ते 2011 मधील लोकसंख्येचे आकडे आहेत, हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

नवीन जनगणनेमुळे महाराष्ट्रातील महार समाजाची, बौद्ध धर्मीयांची आणि इतर सामाजिक गटांची अद्ययावत लोकसंख्या समजण्यास मदत होईल. तसेच, जात आणि धर्म यांच्या नोंदींचा अभ्यास करून विविध समूहांच्या लोकसंख्येतील बदल समजून घेता येतील.

जनगणनेतील माहितीचा अभ्यास करताना पुढील बाबी महत्त्वाच्या ठरतात :

1. महार जातीची एकूण लोकसंख्या किती आहे?
2. महार जातीतील किती व्यक्ती बौद्ध धर्मीय आहेत?
3. महाराष्ट्रातील एकूण बौद्ध लोकसंख्येपैकी किती व्यक्ती महार जातीच्या आहेत?
4. इतर अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमातींमधील बौद्ध लोकसंख्या किती आहे?
5. बौद्ध धर्मीयांपैकी किती व्यक्तींची नोंद इतर सामाजिक गटांत झाली आहे?
6. नव्या जनगणनेनुसार महार आणि बौद्ध समाजाची एकत्रित लोकसंख्या किती आहे?

या प्रश्नांची उत्तरे अधिकृत जनगणना आकडेवारीच्या आधारे मिळाल्यास महार आणि बौद्ध समाजाच्या लोकसंख्येचे अधिक अचूक चित्र समोर येईल.

मात्र, जात आणि धर्म यांच्या नोंदींबाबत लागू असलेले नियम, व्यक्तींनी दिलेली माहिती आणि अधिकृत वर्गीकरण यांचा विचार करणेही तितकेच आवश्यक आहे.

 

निष्कर्ष : महार आणि बौद्ध समाजाची एकत्रित व अचूक लोकसंख्या

महार आणि बौद्ध हे शब्द अनेकदा एकत्र वापरले जात असले, तरी त्यांचे अर्थ वेगवेगळे आहेत. महार ही एक जात आहे, तर बौद्ध हा एक धर्म आहे. महार समाजातील मोठ्या संख्येने व्यक्तींनी बौद्ध धर्म स्वीकारल्यामुळे या दोन्ही समूहांच्या लोकसंख्येमध्ये मोठ्या प्रमाणात समानता आढळते.

2011 च्या जनगणनेनुसार, महाराष्ट्रातील महार जातीची लोकसंख्या 80,06,060 होती, तर बौद्ध धर्मीयांची लोकसंख्या 65,31,200 होती. या दोन्ही आकड्यांची थेट बेरीज केल्यास 1,45,37,260 ही संख्या मिळते. मात्र, महार जातीतील 49,43,821 बौद्ध व्यक्तींचा समावेश दोन्ही आकड्यांमध्ये असल्यामुळे ही लोकसंख्या वजा करणे आवश्यक आहे.

वरील आकडेवारीच्या आधारे केलेल्या गणनेनुसार, महार आणि बौद्ध समाजाची एकत्रित लोकसंख्या 95,93,439, म्हणजेच सुमारे 96 लाख होते. ही महाराष्ट्राच्या 2011 मधील एकूण लोकसंख्येच्या सुमारे 8.5 टक्के आहे.

त्यामुळे महार आणि बौद्ध समाजाची एकत्रित लोकसंख्या मोजताना दोन्ही समूहांची स्वतंत्र लोकसंख्या थेट जोडण्याऐवजी, समान लोकसंख्या वजा करून गणना करणे आवश्यक आहे.

नवीन जनगणनेनंतर या दोन्ही समूहांची अद्ययावत लोकसंख्या उपलब्ध होईल. त्यानंतर 2011 च्या आकडेवारीशी तुलना करून लोकसंख्येतील बदलांचा अधिक अचूक अभ्यास करता येईल.

---

हे ही वाचलंत का?

• भारतातील बौद्ध लोकसंख्या किती आहे?
• डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे 130 प्रेरणादायी सुविचार
• जगातील ‘या’ 10 देशांत आहे सर्वाधिक बौद्ध लोकसंख्या
• बौद्ध, महार आणि दलित यांची लोकसंख्या
• ‘धम्म भारत’चे अन्य लेख वाचा

---

धम्म भारतचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, व्हाट्सअप, टेलिग्राम, इन्स्टाग्राम, ट्विटर वर नक्की फॉलो आणि सबस्क्राइब करा. संपर्कासाठी आमचा ई-मेल.

---