Last Updated on 28 September 2026 by Sandesh Hiwale
आज 23 सप्टेंबर, म्हणजेच भीम संकल्प दिन (Bhim Sankalp Din) किंवा संकल्प दिवस (Sankalp Divas). हा दिवस डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या जीवनातील त्या निर्णायक घटनेशी संबंधित आहे, ज्याने केवळ त्यांचे जीवनच बदलले नाही, तर भारतातील कोट्यवधी वंचित, दलित आणि अस्पृश्य समाजाला जातिव्यवस्थेच्या बेड्या तोडण्याचा मार्ग दाखवला.
23 सप्टेंबर 1917 रोजी गुजरातच्या वडोदऱ्यात (तेव्हाचे बडोदा) घडलेल्या अपमानाने बाबासाहेबांना एक महान संकल्प घ्यायला भाग पाडले. आजही हा दिवस संपूर्ण भारतभर, विशेषतः गुजरातमध्ये, आंबेडकरवाद्यांकडून मोठ्या आदरभावाने साजरा केला जातो. या लेखात आपण संकल्प दिन म्हणजे काय, त्याचा इतिहास, संकल्प भूमी, महत्त्व आणि बाबासाहेबांचे प्रेरणादायी विचार याविषयी सविस्तर जाणून घेऊया.
‘काळा’ गांधी आणि ‘अस्पृश्य’ आंबेडकर!
भारतात अनेकदा एक प्रसंग सांगितला जातो – दक्षिण आफ्रिकेत महात्मा गांधींना त्यांच्या सामानासह ट्रेनमधून बाहेर फेकण्यात आले. इंग्रजांनी त्यांना ‘ब्लॅक’ अर्थात काळा म्हणून अपमानित केले. ही घटना इतिहास पुस्तकांत आणि जनमानसात खोलवर रुजली आहे.
पण तुम्हाला माहीत आहे का की, अशीच घटना डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या जीवनातही घडली होती? फरक इतकाच की, गांधींवर अन्याय करणारे विदेशी इंग्रज होते, तर बाबासाहेबांवर हा अमानुष वर्तन करणारे स्वदेशी हिंदू आणि पारशी होते. त्यांना ‘अस्पृश्य’ अर्थात दूषित म्हणून घराबाहेर काढले गेले.
गांधींनी ट्रेनचे पूर्ण भाडे दिले होते आणि बाबासाहेबांनीही घराचे भाडे दिले होते. तरीही इतिहास वारंवार गांधींचाच प्रसंग सांगतो, तर बाबासाहेबांच्या अपमानाकडे दुर्लक्ष केले जाते. कदाचित कारण हे की, परकीयांच्या चुकांचा प्रचार केला जातो, पण स्वकीयांच्या चुकांवर पडदा टाकला जातो.
संकल्प दिन म्हणजे काय? (What is Sankalp Divas?)
संकल्प दिवस किंवा भीम संकल्प दिन हा तो दिवस आहे, जेव्हा डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी 23 सप्टेंबर 1917 रोजी गुजरातच्या वडोदऱ्यात एका बगिच्यात बसून दलित आणि अस्पृश्य समाजाच्या उत्थानाचा दृढ संकल्प केला.
या दिवशी बाबासाहेबांनी ठरवले की, ते आपले संपूर्ण जीवन वंचित समुदायांना त्यांचे मानवी हक्क मिळवून देण्यासाठी समर्पित करतील. हा संकल्प केवळ वैयक्तिक नव्हता, तर सामाजिक क्रांतीची पायाभरणी करणारा होता. आज हा दिवस गुजरात आणि संपूर्ण भारतात लाखो आंबेडकरवादी साजरा करतात. लोक संकल्प भूमीवर एकत्र येऊन बाबासाहेबांचे वचन पुन्हा उच्चारतात.
भीम संकल्प दिन कधी साजरा केला जातो?
भीम संकल्प दिन दरवर्षी 23 सप्टेंबर रोजी साजरा केला जातो. ही तारीख 1917 च्या त्या घटनाक्रमाशी जोडलेली आहे. विशेषतः गुजरातच्या वडोदऱ्यात संकल्प भूमीवर मोठे कार्यक्रम आयोजित केले जातात. जय भीमच्या घोषणांसह लोक बाबासाहेबांच्या संकल्पाची आठवण काढतात आणि जातिवादाविरुद्ध पुन्हा संकल्प करतात.
संकल्प दिनाचा इतिहास: बाबासाहेबांचा अपमान आणि महान संकल्प
1913 मध्ये महाराजा सयाजीराव गायकवाड यांच्या शिष्यवृत्तीने डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर अमेरिकेतील कोलंबिया विद्यापीठात शिकायला गेले. करारानुसार त्यांना 10 वर्षे बडोदा संस्थानात सेवा द्यायची होती.
1917 मध्ये 25-26 वर्षीय डॉ. भीमराव आंबेडकर आपल्या मोठ्या भावासह वडोदऱ्यात पोहोचले. पण ‘अस्पृश्य’ असल्यामुळे रेल्वे स्टेशनवर त्यांना घ्यायला कोणी आले नाही. ‘महार’ जात सांगितल्यावर त्यांना भाड्याची खोली नाकारली जाऊ लागली. निवासाच्या शोधात त्यांनी नाईलाजाने नाव बदलून एका पारशी धर्मशाळेत जागा घेतली.
रात्री रागावलेल्या हिंदू आणि पारशांचा गट लाठी-काठ्या घेऊन आला आणि त्यांना ‘अस्पृश्य’ म्हणून घराबाहेर काढले. त्यांचे सामान फेकले गेले. कोणतेही हॉटेल किंवा घर त्यांना आश्रय देत नव्हते. शेवटी ते सार्वजनिक बगिच्यात (आताचे सयाजी बाग / कमाटी बाग) एका वडाच्या झाडाखाली रात्र घालवण्यास भाग पडले.
त्या उदास रात्री त्यांनी विचार केला: “माझ्यासारख्या उच्चशिक्षित व्यक्तीशी अशी वागणूक होत असेल, तर माझ्या समाजातील गरीब आणि अशिक्षित लोकांसोबत कसे होत असेल?” तिथेच त्यांनी संकल्प घेतला – “मी माझे संपूर्ण जीवन वंचितांच्या उत्थानासाठी आणि त्यांना मानवी हक्क मिळवून देण्यासाठी समर्पित करीन.”
पुढच्या दिवशी ते मुंबईला परतले. बडोद्यात नोकरीदरम्यानही त्यांना अपमान सहन करावा लागला – पाणी दिले जात नव्हते, फाइल्स दूरून फेकून दिल्या जात, ग्रंथालयात प्रवेश बंद होता. महाराजांकडे तक्रार केली तरी कारवाई झाली नाही. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांना केवळ हिंदूच नव्हे तर मुस्लिम, ख्रिस्ती, पारशी व जैन लोकांकडून देखील जातिभेदाचा अनुभव आला.
ही घटना महात्मा गांधींच्या दक्षिण आफ्रिकेतील ट्रेन प्रसंगासारखीच आहे, पण येथे अपमान करणारे स्वदेशी असल्याने तिला कमी प्रसिद्धी मिळाली.
संकल्प भूमी म्हणजे काय?
संकल्प भूमी ही गुजरातच्या वडोदऱ्यात सयाजी बागेत असलेली ऐतिहासिक जागा आहे. जिथे बाबासाहेबांनी आपला संकल्प केला. 14 एप्रिल 2006 रोजी या जागेला ‘संकल्प भूमी’ असे नाव देण्यात आले. येथे स्मारक आहे आणि दरवर्षी लाखो लोक येतात.
गुजरात सरकारने येथे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे भव्य मेमोरियल उभारण्याचा निर्णय घेतला आहे. ही जागा आता बौद्ध आणि अनुसूचित जातीच्या तीर्थस्थळाप्रमाणे विकसित झाली आहे. दिल्लीतील डॉ. आंबेडकर राष्ट्रीय स्मारकातही या घटनेचे चित्र प्रदर्शित आहे. अनेक आंबेडकरवादी याला दुसरे धाम मानतात (पहिले महू, तिसरे दीक्षाभूमी, चौथे चैत्यभूमी).
भीम संकल्प दिवसाचे महत्त्व
हा दिवस आपल्याला शिकवतो की अपमानाला शक्तीत कसे रूपांतरित करावे. बाबासाहेबांपूर्वी अनेक संतांनी, महात्म्यांनी व सुधारकांनी अस्पृश्यांच्या उत्थानाचा प्रयत्न केला, पण यश मिळाले नाही. डॉ. आंबेडकरांनी पाच हजार वर्षांची गुलामगिरी चाळीस वर्षांत बदलली. त्यांनी भारतीय संविधान तयार केले, ज्याने समानतेचा अधिकार दिला.
आजही जातिवाद आणि भेदभावाच्या घटना सुरू असताना, हा दिवस आपल्याला बाबासाहेबांच्या मार्गावर चालण्याची प्रेरणा देतो. एका व्यक्तीचा संकल्प संपूर्ण समाज बदलू शकतो – हेच या दिवसाचे सार आहे.
भीम संकल्प दिन उद्धरण (Quotes)
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे काही प्रेरणादायी विचार:
- “Educate, Agitate, Organise.” – शिका, संघटित व्हा आणि संघर्ष करा.
- “They cannot make history who forget history.” – जे इतिहास विसरतात, ते इतिहास घडवू शकत नाहीत.
- “Freedom of mind is the real freedom.” – मनाचे स्वातंत्र्य हेच खरे स्वातंत्र्य आहे.
- “Though I was born a Hindu, I solemnly assure you that I will not die as a Hindu.” – मी हिंदू म्हणून जन्माला आलो असलो तरी हिंदू म्हणून मरणार नाही.
निष्कर्ष
भीम संकल्प दिन आपल्याला आठवण करून देतो की एका रात्रीच्या अपमानाने बाबासाहेबांनी कोट्यवधी लोकांच्या जीवनाला दिशा दिली. आजच्या काळातही जातिवाद कायम आहे. म्हणूनच आपण बाबासाहेबांच्या संकल्पाचे पालन करून शिक्षण, संघटन आणि संघर्ष या मार्गावर चालले पाहिजे.
जय भीम!
नमो बुद्धाय!