बौद्ध, महार आणि दलित यांची लोकसंख्या

Last Updated on 8 August 2026 by Sandesh Hiwale

बौद्ध, महार आणि दलित हे तीन शब्द केवळ वेगवेगळ्या ओळखी नाहीत, तर ते एकमेकांशी ऐतिहासिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या जोडलेले आहेत. विशेषतः महाराष्ट्रात लाखो लोक हे एकाच वेळी महार, बौद्ध आणि अनुसूचित जाती (दलित) या तिन्ही ओळखी धारण करतात. त्यामुळे या तीन समूहांची लोकसंख्या समजून घेणे म्हणजे केवळ आकडेवारी पाहणे नाही, तर भारतीय समाजरचनेतील एक महत्त्वपूर्ण वास्तव समजून घेणे आहे.

या लेखामध्ये आपण भारत आणि महाराष्ट्र या दोन्ही स्तरांवर बौद्ध, महार आणि दलित समाजाची लोकसंख्या, त्यांची धार्मिक नोंदणी, जनगणनेतील बदल, तसेच त्यामागील सामाजिक कारणे यांचा सविस्तर आढावा घेणार आहोत

भारतातील दलितांची लोकसंख्या आणि धर्म

2011 च्या जनगणनेनुसार भारतातील अनुसूचित जातींची (SC/दलित) लोकसंख्या 20.14 कोटी इतकी होती. हे प्रमाण देशाच्या एकूण लोकसंख्येच्या 16.6% आहे. भारतीय कायद्यानुसार अनुसूचित जातींचा दर्जा केवळ हिंदू, बौद्ध आणि शीख धर्मीयांना लागू होतो. त्यामुळे अधिकृत जनगणनेतील दलितांची धार्मिक विभागणी पुढीलप्रमाणे दिसते :

• दलित हिंदू – 18.96 कोटी
• दलित शीख – 59.53 लाख
• दलित बौद्ध – 57.57 लाख

मात्र वास्तव यापेक्षा व्यापक आहे. डॉक्टर आनंद तेलतुंबडे या अभ्यासकांच्या मते, भारतात सुमारे 10 कोटी दलित मुसलमान आणि 2 कोटी दलित ख्रिश्चन आहेत. परंतु मुस्लिम आणि ख्रिश्चन धर्म स्वीकारल्यानंतर त्यांना अनुसूचित जातीचा घटनात्मक दर्जा मिळत नाही. त्यामुळे त्यांची गणना अधिकृत SC आकडेवारीत होत नाही.

याचा अर्थ असा की, भारतातील दलितांची एकत्रित लोकसंख्या प्रत्यक्षात सुमारे 32 कोटींच्या आसपास असू शकते, म्हणजेच देशाच्या जवळपास एक चतुर्थांश लोकसंख्या.

धर्म बदलल्यावर अनुसूचित जातीचा दर्जा टिकतो का?

भारतीय कायद्यानुसार अनुसूचित जातीतील व्यक्तीने जर हिंदू, बौद्ध किंवा शीख धर्म स्वीकारला, तर त्याचा SC दर्जा कायम राहतो. पण जर त्याने इस्लाम, ख्रिश्चन किंवा अन्य धर्म स्वीकारला, तर तो दर्जा रद्द होतो.

उदाहरणार्थ :

• एखाद्या महार व्यक्तीने हिंदू धर्म सोडून बौद्ध धर्म स्वीकारला, तरी त्याचे आरक्षण अबाधित राहते.
• पण एखाद्या मातंग व्यक्तीने ख्रिश्चन धर्म स्वीकारला, तर त्याला अनुसूचित जातीच्या सवलती मिळत नाहीत.

ही बाब भारतातील धार्मिक आणि सामाजिक राजकारण समजून घेण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाची आहे.

महाराष्ट्रातील अनुसूचित जातींची लोकसंख्या

2011 च्या जनगणनेनुसार महाराष्ट्रात अनुसूचित जातींची लोकसंख्या 1,32,75,898 इतकी होती. हे प्रमाण राज्याच्या एकूण लोकसंख्येच्या 11.81% आहे. भारतातील एकूण दलित लोकसंख्येपैकी सुमारे 6.6% दलित महाराष्ट्रात राहतात.

महाराष्ट्रात एकूण 59 अनुसूचित जाती आहेत. त्यामध्ये महार, मांग, चांभार आणि भंगी हे प्रमुख समुदाय आहेत. लोकसंख्येच्या दृष्टीने महाराष्ट्रातील अनुसूचित जातींची रचना पुढीलप्रमाणे आहे :

• महार जातसमूह – 62.22% (80.08 लाख)
• मांग जातसमूह – 19.34% (24.88 लाख)
• चांभार जातसमूह – 10.97% (14.11 लाख)
• इतर 56 जाती – 7.47% (9.61 लाख)

यावरून स्पष्ट होते की महाराष्ट्रातील अनुसूचित जातींमध्ये महार समाजाचे वर्चस्व अत्यंत मोठे आहे. केवळ महार, मांग आणि चांभार या तीन जाती मिळून अनुसूचित जातींच्या 92% पेक्षा जास्त लोकसंख्या तयार करतात.

• हेही पहा : महाराष्ट्रातील अनुसूचित जातींची यादी आणि प्रत्येक जातीची लोकसंख्या

 

महाराष्ट्रातील दलितांचा धर्म

2011 च्या जनगणनेनुसार महाराष्ट्रातील अनुसूचित जातींची धर्मनिहाय विभागणी पुढीलप्रमाणे होती :

• हिंदू – 80,60,130 (60.71%)
• बौद्ध – 52,04,284 (39.20%)
• शीख – 11,484 (0.09%)

या आकडेवारीवरून महाराष्ट्रातील बहुसंख्य दलितांची धार्मिक नोंद ‘हिंदू’ म्हणून झाली असल्याचे दिसते. परंतु सामाजिक वास्तव वेगळे आहे. अनेक महार कुटुंबांमध्ये बुद्धांच्या मूर्ती, बौद्ध पद्धतीचे विवाह, धम्मचक्र प्रवर्तन दिनाचे पालन आणि बुद्धवंदना यांसारख्या बौद्ध परंपरा असतानाही जनगणनेत धर्म ‘हिंदू’ नोंदवला गेला.

राज्यामध्ये बरेच बौद्ध असेही आहेत की जे जनगणनेत स्वतःची धार्मिक नोंद ‘बौद्ध’ करतात परंतु 59 अनुसूचित जातींमधील कोणतीही जात (विशेषतः महार) निवडत नाही, त्यामुळे त्यांची गणना अनुसूचित जातींमध्ये होत नाही, आणि तेव्हा अनुसूचित जातींमध्ये प्रचलित सर्वात मोठा धर्म म्हणून हिंदू धर्म पुढे येतो.

म्हणूनच अनेक अभ्यासकांचे मत आहे की महाराष्ट्रातील प्रत्यक्ष बौद्ध लोकसंख्या अधिकृत आकडेवारीपेक्षा खूप जास्त आहे.

“जर 30 लाख महारांनी स्वतःला बौद्ध नोंदवले असते तर…”

2011 मध्ये सुमारे 30.54 लाख महारांनी धर्माच्या रकान्यात ‘हिंदू’ नोंदवला. जर या सर्वांनी स्वतःला ‘बौद्ध’ म्हणून नोंदवले असते, तर महाराष्ट्रातील अनुसूचित जातींतील बौद्धांची संख्या 52 लाखांवरून थेट 82 लाखांपर्यंत पोहोचली असती.

त्यावेळी :

• नवबौद्धांचे प्रमाण 39% वरून 62% झाले असते.
• दलित हिंदूंचे प्रमाण 61% वरून 38% पर्यंत खाली आले असते.

म्हणजेच महाराष्ट्रातील दलित समाजाचे धार्मिक चित्र पूर्णपणे बदलले असते.

अनुसूचित जाती प्रवर्गातील बौद्ध लोकसंख्या (२०११ जनगणना)

–	एकूण बौद्ध लोकसंख्या	अनु. जातीची बौद्ध लोकसंख्या	प्रमाण (%)
भारत	८४,४२,९७२	५७,५७,५७६	६८.१९%
महाराष्ट्र	६५,३१,२००	५२,०४,२८४	७९.६८%

 

महार समाज : धर्म आणि सामाजिक ओळख

लोकसंख्येच्या दृष्टीने महार समाज हा महाराष्ट्रातील दुसऱ्या क्रमांकाचा मोठा समाज मानला जातो. 2011 च्या जनगणनेनुसार राज्यात महारांची लोकसंख्या 80,06,060 इतकी होती.

त्यांची धार्मिक विभागणी पुढीलप्रमाणे होती :

• बौद्ध – 49,43,821 (61.75%)
• हिंदू – 30,54,158 (38.15%)
• शीख – 8,081 (0.10%)

2001 मध्ये महारांपैकी 56.2% लोकांनी स्वतःला बौद्ध नोंदवले होते. (संदर्भ) 2011 मध्ये हे प्रमाण वाढून 61.75% झाले. म्हणजेच एका दशकात सुमारे 5.5% महारांनी अधिकृतरीत्या बौद्ध धर्माची नोंदणी केली.

2026-27 च्या जनगणनेत हे प्रमाण 70% च्या पुढे जाऊ शकते.

“जात निरंक, धर्म बौद्ध” – एक वेगळी नोंदणी

महाराष्ट्रात लाखो असे लोक आहेत, जे स्वतःला धर्माने ‘बौद्ध’ म्हणून नोंदवतात; पण जातिच्या रकान्यात ‘महार’ किंवा कोणतीही अनुसूचित जात नोंदवत नाहीत.

अशा लोकांची गणना बौद्धांमध्ये होते, पण अनुसूचित जातींमध्ये होत नाही. त्यामुळे :

• बौद्धांची संख्या वाढते,
• पण महार आणि अनुसूचित जातींची अधिकृत लोकसंख्या कमी दिसते.

हा घटक महाराष्ट्रातील बौद्ध आणि दलित लोकसंख्येचे वास्तव समजून घेण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे.

• वाचा : महाराष्ट्रातील जातीनिहाय लोकसंख्या – सर्वात मोठ्या पाच जाती

 

महाराष्ट्रातील बौद्धांची स्थिती

2011 च्या जनगणनेनुसार महाराष्ट्रात बौद्धांची लोकसंख्या 65,31,200 होती. हे राज्याच्या एकूण लोकसंख्येच्या 5.81% आहे. भारतातील एकूण बौद्धांपैकी तब्बल 77% बौद्ध महाराष्ट्रात राहतात.

यातील :

• 52.04 लाख बौद्ध हे अनुसूचित जाती प्रवर्गातील आहेत,
• 20 हजार बौद्ध हे अनुसूचित जमाती प्रवर्गातील आहेत,
• तर उर्वरित सुमारे 13 लाख बौद्ध हे ओबीसी किंवा खुल्या प्रवर्गातील आहेत.

 

महाराष्ट्रातील बौद्धांचे प्रमाण का घटत आहे?

1961 मध्ये महाराष्ट्रात बौद्धांचे प्रमाण 7.05% होते. हे आतापर्यंतचे सर्वोच्च प्रमाण आहे. पण त्यानंतर प्रत्येक दशकात टक्केवारी कमी होत गेली :

• जनगणना – बौद्ध संख्या – बौद्ध प्रमाण-
• 1951 मध्ये, 2.49 हजार   – 0.01 %
• 1961 मध्ये, 27.90 लाख – 7.05 %
• 1971 मध्ये, 32.64 लाख – 6.48 %
• 1981 मध्ये, 39.46 लाख – 6.29 %
• 1991 मध्ये, 50.41 लाख –  6.39 %
• 2001 मध्ये, 58.39 लाख – 6.03 %
• 2011 मध्ये, 65.31 लाख –  5.81 %

लोकसंख्या वाढत असली तरी एकूण प्रमाण घटत आहे. यामागे प्रमुख कारण म्हणजे अनेक बौद्ध कुटुंबांकडून जनगणनेत धर्म ‘हिंदू’ नोंदवला जाणे.

 

महाराष्ट्रातील अनुसूचित जातींशी संबंधित काही महत्त्वपूर्ण बाबी

• 2011 नुसार, अनुसूचित जातीची सर्वाधिक लोकसंख्या पुणे जिल्ह्यामध्ये आहे (11.81 लाख/ 8.89%). पुणे जिल्ह्यानंतर नागपूर (8.68 लाख/ 6.34%), सोलापूर (6.5 लाख/ 4.89%) ह्या जिल्ह्यांचे क्रमांक येतात.

• अनुसूचित जातींच्या सर्वाधिक कमी लोकसंख्या असणाऱ्या 3 जिल्ह्यांमध्ये नंदुरबार (47,985) सिंधुदुर्ग (55,586), आणि रत्नागिरी (66,948) हे जिल्हे येतात.

• प्रशासकीय विभागानुसार अनुसूचित जातीची सर्वाधिक लोकसंख्या पुणे विभागात (11.80 लाख) आहे.

 

महाराष्ट्रातील बौद्धांशी संबंधित काही महत्त्वपूर्ण बाबी

• 2011 च्या जनगणनेनुसार, सर्वाधिक बौद्ध धर्मीय लोकसंख्या असणारे 3 जिल्हे पुढीलप्रमाणे आहेत : नागपूर (6.68 लाख), मुंबई उपनगर (4.70 लाख), आणि ठाणे-पालघर (4.50 लाख).

• सर्वात कमी बौद्ध धर्मीय लोकसंख्या असणारे 3 जिल्हे पुढीलप्रमाणे आहेत : नंदुरबार (5 हजार), धुळे (13 हजार), आणि सिंधुदुर्ग (24 हजार).

• 1% पेक्षा कमी बौद्ध लोकसंख्या असणारे 5 जिल्हे पुढीलप्रमाणे आहेत : सोलापूर (0.8%), कोल्हापूर (0.8%), अहमदनगर (0.8%), धुळे (0.7) व नंदुरबार (0.3%).

• मुंबईत (मुंबई उपनगर व मुंबई शहर जिल्हा) सर्वाधिक बौद्ध लोकसंख्या 7,38,082 आहे, जी महाराष्ट्रातील एकूण बौद्ध लोकसंख्येच्या 11.30% आहे.

• 2011 च्या जनगणनेनुसार, विदर्भामध्ये 2,30,03,179 लोकसंख्या आहे, आणि 26,97,544 (13.08) लोकसंख्येसह बौद्ध धर्म येथील दुसऱ्या क्रमांकाचा सर्वात मोठा धर्म आहे.

 

निष्कर्ष

बौद्ध, महार आणि दलित या तीन ओळखी वेगळ्या असल्या तरी महाराष्ट्राच्या सामाजिक वास्तवात त्या मोठ्या प्रमाणात एकमेकांमध्ये मिसळलेल्या आहेत. जनगणनेतील धार्मिक नोंदणी, जात नोंदणी आणि सामाजिक ओळख या तिन्ही गोष्टींमुळे अधिकृत आकडेवारी आणि प्रत्यक्ष वास्तव यामध्ये मोठा फरक दिसून येतो.

विशेषतः महाराष्ट्रातील लाखो महार हे सामाजिकदृष्ट्या बौद्ध जीवनपद्धती जगत असतानाही अधिकृतरीत्या ‘हिंदू’ म्हणून नोंदवले गेले आहेत. त्यामुळे बौद्धांची वास्तविक लोकसंख्या, त्यांचे सामाजिक प्रभाव आणि आंबेडकरी चळवळीची ताकद यांचे अचूक चित्र जनगणनेत पूर्णपणे प्रतिबिंबित होत नाही.

भविष्यातील जनगणना, धार्मिक नोंदणी आणि सामाजिक जागृती या तिन्ही गोष्टी महाराष्ट्रातील बौद्ध आणि दलित समाजाचे खरे चित्र अधिक स्पष्ट करू शकतात.

• मराठी विकिपीडियावरील मी लिहिलेला लेख जरूर अभ्यासावा → महाराष्ट्रातील बौद्ध धर्म

---

हे ही वाचलंत का?

• डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्यावर प्रभाव टाकणाऱ्या व्यक्ती
• Wikipedia : 2021 मध्ये ‘मराठी विकिपीडिया’वर सर्वाधिक लोकप्रिय व्यक्ती कोण? जाणून घ्या…
• डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर विषयक विविध लेख
• ‘धम्म भारत’चे अन्य लेख वाचा

---

धम्म भारतचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, व्हाट्सअप, टेलिग्राम, इन्स्टाग्राम, ट्विटर वर नक्की फॉलो आणि सबस्क्राइब करा. संपर्कासाठी आमचा ई-मेल.

---

मैत्रिणींनो व मित्रांनो, धम्म भारतच्या नवीन लेखांचे notifications मिळवण्यासाठी स्क्रीनच्या खालील बाजूस उजवीकडे दिसणाऱ्या लाल रंगातील bell icon ला क्लिक करा.