Last Updated on 20 October 2026 by Sandesh Hiwale
गेल्या अडीच हजार वर्षांच्या प्रदीर्घ कालखंडात भारताने अनेक महान बौद्ध व्यक्तिमत्त्वे जगाला दिली आहेत. आजही बौद्ध धम्माचा प्रसार, सामाजिक परिवर्तन, साहित्य, शिक्षण आणि मानवकल्याणाच्या क्षेत्रांत अनेक व्यक्ती उल्लेखनीय योगदान देत आहेत. या लेखात आपण आजच्या भारतातील 10 प्रसिद्ध बौद्ध व्यक्ती आणि त्यांच्या कार्याचा – योगदानाचा आढावा घेणार आहोत.
भारत ही विविध धर्म, संस्कृती, भाषा आणि परंपरांनी समृद्ध असलेली भूमी आहे. या देशाला भगवान बुद्धांनी दिलेल्या करुणा, प्रज्ञा, समता आणि अहिंसेच्या विचारांचा हजारो वर्षांचा वारसा लाभला आहे. प्राचीन काळापासून आधुनिक काळापर्यंत बौद्ध विचारांनी भारतीय समाज, तत्त्वज्ञान, साहित्य आणि संस्कृतीवर महत्त्वपूर्ण प्रभाव टाकला आहे.
आधुनिक भारतातही बौद्ध धम्माचा वारसा जपणाऱ्या आणि विविध क्षेत्रांत उल्लेखनीय योगदान देणाऱ्या अनेक व्यक्ती आहेत. काही व्यक्ती राजकारणात कार्यरत आहेत, काही सामाजिक न्यायासाठी लढत आहेत, तर काही बौद्ध तत्त्वज्ञान, शिक्षण, संशोधन आणि आध्यात्मिक क्षेत्रांत योगदान देत आहेत.
या लेखामध्ये आपण आजच्या भारतातील 10 प्रसिद्ध बौद्ध व्यक्ती आणि त्यांच्या कार्याची थोडक्यात माहिती जाणून घेणार आहोत.
या यादीत राजकारणी, न्यायमूर्ती, विचारवंत, सामाजिक कार्यकर्ते आणि बौद्ध धर्मगुरू अशा विविध क्षेत्रांतील व्यक्तींचा समावेश करण्याचा प्रयत्न केला आहे. ही यादी त्यांच्या प्रसिद्धीच्या क्रमवारीपेक्षा त्यांच्या कार्याची ओळख करून देण्याच्या उद्देशाने तयार केली आहे.
ही यादी सर्वसमावेशक नाही. भारतात आणि भारताशी संबंधित बौद्ध जगतात याशिवाय अनेक मान्यवर बौद्ध व्यक्ती आहेत.
भारतातील 10 प्रभावशाली बौद्ध व्यक्ती : Famous Buddhists in India
10. अभिजीत दिपके (Abhijeet Dipke)
अभिजीत दिपके हे महाराष्ट्रातील राजकीय कार्यकर्ते आणि कॉकरोच जनता पार्टीचे संस्थापक आहेत. त्यांनी शिक्षण, बेरोजगारी, सरकारी शाळांची स्थिती आणि तरुणांचे प्रश्न यांसारख्या विषयांवर सार्वजनिक स्तरावर आवाज उठवला आहे. त्यांच्या आंदोलनांमुळे आणि राजकीय भूमिकांमुळे ते अलीकडच्या काळात चर्चेत आले आहेत.
अभिजीत दिपके हे मराठी बौद्ध आहेत. केंद्रीय मंत्री किरेन रिजिजू यांनी ऑगस्ट 2026 मध्ये त्यांचा उल्लेख महाराष्ट्रातील बौद्ध व्यक्ती म्हणून केला होता. सप्टेंबर 2026 मध्ये केंद्रीय मंत्री रामदास आठवले यांनीही त्यांच्या बौद्ध आणि दलित पार्श्वभूमीचा स्पष्ट उल्लेख केला. त्यामुळे अभिजीत दिपके हे समकालीन भारतातील राजकीय क्षेत्रात कार्यरत असलेले बौद्ध व्यक्तिमत्त्व म्हणून या यादीत स्थान मिळवतात.
09. सूरज येंगडे (Suraj Yengde)
सूरज येंगडे हे भारतीय अभ्यासक, लेखक, संशोधक आणि सामाजिक विषयांवर भाष्य करणारे विचारवंत आहेत. त्यांचा जन्म महाराष्ट्रातील नांदेड येथे झाला. जात, जातिव्यवस्था, सामाजिक विषमता, वंशभेद आणि सामाजिक न्याय या विषयांवरील त्यांच्या अभ्यासामुळे त्यांना आंतरराष्ट्रीय स्तरावर ओळख मिळाली आहे.
- सूरज येंगडे हे जात आणि सामाजिक विषमता यांसारख्या विषयांवर संशोधन करतात.
- त्यांनी भारतातील जातिव्यवस्था आणि जागतिक स्तरावरील वंशभेद यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास केला आहे.
- त्यांचे Caste Matters हे पुस्तक विशेष चर्चेत आले.
- त्यांच्या लेखनातून सामाजिक न्याय, समान संधी आणि वंचित समुदायांचे प्रश्न मांडले जातात.
- त्यांनी हार्वर्ड विद्यापीठासह विविध आंतरराष्ट्रीय शैक्षणिक संस्थांशी संबंधित संशोधनकार्य केले आहे.
- त्यांचे विचार आणि लेखन भारतातील जातिव्यवस्थेविषयीच्या चर्चेला व्यापक संदर्भ देतात.
सूरज येंगडे यांचे कार्य प्रामुख्याने संशोधन, लेखन आणि सामाजिक विश्लेषणाशी संबंधित आहे. ते मराठी बौद्ध समाजाचे आहेत.
08. आयुष्मान खुराना (Ayushmann Khurrana)
आयुष्मान खुराना हे हिंदी चित्रपटसृष्टीतील प्रसिद्ध अभिनेते, गायक आणि लेखक आहेत. विविध विषयांवरील वेगळ्या धाटणीच्या चित्रपटांमुळे त्यांनी भारतीय मनोरंजन क्षेत्रात स्वतंत्र ओळख निर्माण केली आहे. त्यांची पत्नी ताहिरा कश्यप यांच्यामुळे त्यांचा निचिरेन बौद्ध परंपरेशी परिचय झाला. आयुष्मान यांनी स्वतः मुलाखतींमध्ये या बौद्ध परंपरेनुसार जप करण्याचा सराव करत असल्याचे सांगितले आहे.
त्यांच्या मते, या सरावामुळे मन शांत ठेवण्यास, आत्मविश्वास वाढवण्यास आणि कठीण परिस्थितीला संयमाने सामोरे जाण्यास मदत झाली. मनोरंजन क्षेत्रातील यशस्वी कारकिर्दीबरोबरच बौद्ध तत्त्वज्ञानाशी असलेला त्यांचा संबंध त्यांना या यादीसाठी योग्य ठरवतो.
07. किरेन रिजिजू (Kiren Rijiju)
किरेन रिजिजू हे अरुणाचल प्रदेशातील एक प्रमुख भारतीय राजकारणी आहेत. त्यांचा जन्म 19 नोव्हेंबर 1971 रोजी अरुणाचल प्रदेशात झाला. भारतीय जनता पक्षाचे नेते म्हणून त्यांनी राष्ट्रीय राजकारणात महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे. ते केंद्र सरकारमध्ये विविध मंत्रीपदांवर कार्यरत राहिले आहेत.
- किरेन रिजिजू यांनी दिल्ली विद्यापीठातून कायद्याचे शिक्षण घेतले.
- ते अरुणाचल प्रदेशातील अरुणाचल पश्चिम लोकसभा मतदारसंघाचे प्रतिनिधित्व करतात.
- त्यांनी केंद्रीय गृह राज्यमंत्री म्हणून काम केले आहे.
- त्यांनी केंद्रीय कायदा व न्यायमंत्री म्हणूनही जबाबदारी सांभाळली.
- 2024 पासून त्यांनी केंद्रीय संसदीय कार्यमंत्री आणि अल्पसंख्याक कार्यमंत्री म्हणून काम पाहिले आहे.
- ईशान्य भारतातील राजकीय प्रश्न आणि केंद्र सरकारचे धोरण यांसंदर्भात त्यांचे नाव प्रामुख्याने चर्चेत असते.
किरेन रिजिजू यांचा जन्म बौद्ध कुटुंबात झाला. त्यामुळे त्यांचा समावेश आधुनिक भारतातील बौद्ध पार्श्वभूमी असलेल्या राजकीय व्यक्तींमध्ये करता येतो.
06. सोनम वांगचुक (Sonam Wangchuk)
सोनम वांगचुक हे लडाखशी संबंधित अभियंता, शिक्षणतज्ज्ञ, नवोन्मेषक आणि पर्यावरणविषयक प्रश्नांवर कार्य करणारे सामाजिक कार्यकर्ते आहेत. शिक्षणपद्धतीत सुधारणा करणे, स्थानिक परिस्थितीनुसार तंत्रज्ञान विकसित करणे आणि हिमालयीन प्रदेशातील पर्यावरणाचे संरक्षण करणे या क्षेत्रांत त्यांचे कार्य परिचित आहे.
- सोनम वांगचुक यांचा जन्म 1966 मध्ये लडाखमधील उलेतोकपो येथे झाला.
- त्यांनी अभियांत्रिकीचे शिक्षण घेतले आहे.
- लडाखमधील विद्यार्थ्यांसाठी शिक्षण अधिक उपयुक्त आणि स्थानिक गरजांशी सुसंगत करण्यासाठी त्यांनी प्रयत्न केले.
- त्यांनी शिक्षणक्षेत्रात नावीन्यपूर्ण प्रयोगांना प्रोत्साहन दिले.
- हिमालयीन प्रदेशातील पाणीटंचाई, हवामान बदल आणि पर्यावरणीय आव्हानांवर त्यांनी विविध उपाय सुचवले आहेत.
- लडाखच्या पर्यावरणीय, सामाजिक आणि राजकीय प्रश्नांवर त्यांनी सार्वजनिक भूमिका घेतली आहे.
सोनम वांगचुक हे लडाखी बौद्ध व्यक्ती आहेत. त्यांच्या कार्यामुळे त्यांना भारतात आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर ओळख मिळाली आहे.
05. न्यायमूर्ती भूषण गवई (B. R. Gavai)
न्यायमूर्ती भूषण रामकृष्ण गवई हे भारतीय न्यायव्यवस्थेतील एक महत्त्वाचे व्यक्तिमत्त्व आहेत. त्यांनी मुंबई उच्च न्यायालय आणि भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयात न्यायाधीश म्हणून काम केले. 14 मे 2025 रोजी त्यांनी भारताचे 52 वे सरन्यायाधीश म्हणून पदभार स्वीकारला आणि 23 नोव्हेंबर 2025 रोजी ते निवृत्त झाले.
- भूषण गवई हे बाबासाहेबांचे सहकारी आणि ज्येष्ठ आंबेडकरी नेते रा.सु. गवई यांचे पुत्र आहेत.
- भूषण रामकृष्ण गवई यांचा जन्म 24 नोव्हेंबर 1960 रोजी अमरावती येथे झाला.
- त्यांनी कायद्याचे शिक्षण घेतल्यानंतर 1985 मध्ये वकिलीला सुरुवात केली.
- 2003 मध्ये त्यांची मुंबई उच्च न्यायालयाचे अतिरिक्त न्यायाधीश म्हणून नियुक्ती झाली.
- 2019 मध्ये ते सर्वोच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश झाले.
- 14 मे 2025 रोजी त्यांनी भारताचे 52 वे सरन्यायाधीश म्हणून शपथ घेतली.
- ते भारताचे पहिले बौद्ध सरन्यायाधीश ठरले. त्यांच्या नियुक्तीला भारतीय न्यायव्यवस्थेतील ऐतिहासिक घटना म्हणून महत्त्व प्राप्त झाले.
न्यायमूर्ती गवई यांची कारकीर्द कायदा, संविधान आणि न्यायव्यवस्थेतील योगदानासाठी महत्त्वाची आहे. त्यांची नियुक्ती भारतीय समाजातील विविध घटकांना सर्वोच्च न्यायव्यवस्थेत प्रतिनिधित्व मिळण्याच्या दृष्टीनेही उल्लेखनीय ठरली.
04. रामदास आठवले (Ramdas Athawale)
रामदास आठवले हे महाराष्ट्रातील ज्येष्ठ आंबेडकरी नेते, सामाजिक कार्यकर्ते आणि भारतीय राजकारणी आहेत. त्यांनी दलित चळवळ, सामाजिक न्याय आणि वंचित समुदायांच्या प्रश्नांवर दीर्घकाळ काम केले आहे. ते रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया (आठवले) या पक्षाचे प्रमुख नेते आहेत.
- रामदास आठवले यांचा जन्म 25 डिसेंबर 1959 रोजी महाराष्ट्रातील सांगली जिल्ह्यात झाला.
- त्यांनी महाराष्ट्राच्या राजकारणात सामाजिक न्यायाच्या प्रश्नांवर सक्रिय भूमिका बजावली आहे.
- त्यांनी 1990 ते 1995 या काळात महाराष्ट्र सरकारमध्ये मंत्री म्हणून काम केले.
- ते 1998 पासून विविध कालखंडांत लोकसभा सदस्य राहिले आहेत.
- 2014 पासून ते राज्यसभेचे सदस्य राहिले असून, 2016 पासून केंद्र सरकारमध्ये सामाजिक न्याय आणि सक्षमीकरण विभागाचे राज्यमंत्री म्हणून कार्यरत राहिले आहेत.
- आंबेडकरी चळवळ, बौद्ध धम्म आणि सामाजिक समतेच्या विचारांशी त्यांचा जवळचा संबंध आहे.
रामदास आठवले हे भारतीय राजकारणातील परिचित आंबेडकरी नेते आहेत. बौद्ध धम्माचे अनुयायी म्हणूनही त्यांची ओळख आहे. त्यांनी जेष्ठ दलित नेत्या मानल्या जाणाऱ्या मायावतींना बौद्ध धर्म स्वीकारण्यासाठी आवाहन केले होते. सामाजिक न्यायाच्या प्रश्नांवरील त्यांचे राजकीय कार्य त्यांना या यादीतील महत्त्वाचे स्थान मिळवून देते.
03. प्रकाश आंबेडकर (Prakash Ambedkar)
प्रकाश आंबेडकर हे भारतीय राजकारणी, सामाजिक कार्यकर्ते आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या विचारांचा वारसा पुढे नेणारे आंबेडकरी नेते आहेत. ते डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे नातू आहेत. सामाजिक न्याय, संविधानिक मूल्ये आणि वंचित समुदायांचे राजकीय प्रतिनिधित्व हे त्यांच्या सार्वजनिक कार्यातील महत्त्वाचे विषय आहेत.
- प्रकाश आंबेडकर हे महाराष्ट्रातील प्रमुख आंबेडकरी नेत्यांपैकी एक आहेत.
- त्यांचा जन्म 10 मे 1954 रोजी झाला, आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी त्यांचे ‘प्रकाश’ असे नामकरण केले.
- त्यांनी भारतीय राजकारणात वंचित समुदायांच्या प्रश्नांना महत्त्व देण्याचा प्रयत्न केला आहे.
- ते वंचित बहुजन आघाडीचे प्रमुख नेते आहेत.
- त्यांनी लोकसभा निवडणुकांमध्ये सहभाग घेतला असून, 1990 च्या दशकात खासदार म्हणून काम केले आहे.
- सामाजिक विषमता, संविधानिक हक्क आणि राजकीय प्रतिनिधित्व यांबाबत ते सातत्याने भूमिका मांडतात.
- डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या सामाजिक परिवर्तनाच्या विचारांशी त्यांचे राजकीय कार्य जोडलेले आहे.
प्रकाश आंबेडकर यांचे कार्य महाराष्ट्रातील आंबेडकरी राजकारणाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे आहे. बौद्ध धम्म आणि आंबेडकरी चळवळीच्या संदर्भात त्यांचा उल्लेख केला जातो.
02. प्रा. सामधोंग रिनपोछे (Samdhong Rinpoche)
प्रा. सामधोंग रिनपोछे हे तिबेटी बौद्ध परंपरेतील ज्येष्ठ भिक्खू, विद्वान, शिक्षक आणि राजकीय नेतृत्वाचा अनुभव असलेले व्यक्तिमत्त्व आहेत. बौद्ध तत्त्वज्ञान, तिबेटी शिक्षण आणि तिबेटी समुदायाच्या सामाजिक-सांस्कृतिक प्रश्नांवरील त्यांच्या कार्यामुळे त्यांना विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
- सामधोंग रिनपोछे यांचा जन्म 5 नोव्हेंबर 1939 रोजी तिबेटमध्ये झाला.
- लहान वयातच त्यांची बौद्ध मठीय शिक्षणाला सुरुवात झाली.
- त्यांनी तिबेटी बौद्ध तत्त्वज्ञानाचा सखोल अभ्यास केला.
- त्यांनी भारतातील तिबेटी शिक्षणसंस्थांमध्ये शिक्षक आणि प्रशासक म्हणून काम केले.
- त्यांनी वाराणसीतील उच्च तिबेटी अध्ययन संस्थेच्या विकासात महत्त्वपूर्ण योगदान दिले.
- 2001 ते 2011 या काळात ते केंद्रीय तिबेटी प्रशासनाचे प्रमुख निवडून आलेले राजकीय नेते होते.
सामधोंग रिनपोछे यांचे जीवन बौद्ध तत्त्वज्ञान, शिक्षण आणि सार्वजनिक नेतृत्व यांचा संगम दर्शवते. त्यांनी भारतातील तिबेटी समुदायाच्या शैक्षणिक आणि सांस्कृतिक विकासासाठी दीर्घकाळ काम केले आहे.
01. दलाई लामा (14th Dalai Lama)
चौदावे दलाई लामा, तेनझिन ग्यात्सो, हे तिबेटी बौद्ध धर्माचे जगप्रसिद्ध आध्यात्मिक नेते आहेत. करुणा, अहिंसा, शांतता आणि मानवी मूल्यांचा प्रसार करण्यासाठी त्यांनी आपले जीवन समर्पित केले आहे. ते तिबेटमध्ये जन्मले असले, तरी 1959 पासून भारतात वास्तव्यास आहेत.
- दलाई लामा यांचा जन्म 6 जुलै 1935 रोजी तिबेटमधील तक्त्सेर येथे झाला.
- त्यांचे बालपणीचे नाव ल्हामो धोंडुप असे होते.
- वयाच्या दोनव्या वर्षी त्यांना मागील दलाई लामांचे पुनर्जन्मस्वरूप म्हणून ओळखण्यात आले.
- त्यांनी लहान वयातच बौद्ध मठीय शिक्षणाला सुरुवात केली.
- 1959 मध्ये तिबेटमधून बाहेर पडून ते भारतात आले आणि तेव्हापासून भारतात वास्तव्यास आहेत.
- त्यांनी जगभरात शांतता, करुणा, अहिंसा आणि धार्मिक सलोखा यांचा संदेश दिला आहे.
दलाई लामा यांना 1989 मध्ये शांततेसाठी नोबेल पुरस्कार प्रदान करण्यात आला. त्यांच्या शिकवणीत करुणा, सहिष्णुता आणि मानवतेला विशेष महत्त्व आहे. ते जागतिक स्तरावरील सर्वाधिक परिचित बौद्ध आध्यात्मिक नेत्यांपैकी एक आहेत.
टीप : या यादीतील व्यक्तींचा क्रम त्यांच्या जन्मवर्षानुसार ठरवण्यात आला आहे. यादीमध्ये सर्वांत ज्येष्ठ व्यक्तीला पहिला क्रमांक आणि सर्वांत तरुण व्यक्तीला दहावा क्रमांक अशाप्रकारे 10 पासून 1पर्यंत मांडणी केली आहे. ही क्रमवारी केवळ वयानुसार असून, व्यक्तींच्या प्रसिद्धीचा किंवा योगदानाचा क्रम दर्शवत नाही.
निष्कर्ष
आधुनिक भारतातील बौद्ध व्यक्तींचे योगदान केवळ धार्मिक क्षेत्रापुरते मर्यादित नाही. सामाजिक न्याय, संविधानिक मूल्ये, शिक्षण, संशोधन, पर्यावरण, राजकारण आणि जागतिक शांतता अशा अनेक क्षेत्रांत बौद्ध व्यक्ती कार्यरत आहेत.
भगवान बुद्धांनी दिलेला प्रज्ञा, करुणा आणि समतेचा संदेश आजही अनेक व्यक्तींना प्रेरणा देत आहे. या व्यक्तींच्या कार्याची माहिती समाजापर्यंत पोहोचवणे आणि त्यांच्या योगदानाचा अभ्यास करणे महत्त्वाचे आहे.
या लेखातील यादी सर्वसमावेशक नाही. भारतात आणि भारताशी संबंधित बौद्ध जगतात याशिवाय अनेक उल्लेखनीय व्यक्ती आहेत. त्यांच्या कार्याची माहिती अधिकाधिक वाचकांपर्यंत पोहोचावी, हा या लेखामागील मुख्य उद्देश आहे.
अभिप्राय द्या
तुम्हाला हा लेख कसा वाटला?
या प्रसिद्ध बौद्ध व्यक्तींच्या यादीमध्ये आणखी कोणत्या व्यक्तीचा समावेश असायला हवा, असे तुम्हाला वाटते? बौद्ध धम्म, सामाजिक परिवर्तन, राजकारण, साहित्य, शिक्षण किंवा इतर कोणत्याही क्षेत्रात उल्लेखनीय योगदान देणाऱ्या व्यक्तींची नावे आणि त्यांच्या कार्याची माहिती आम्हाला कमेंटमध्ये जरूर कळवा.
तुमच्या सूचनांमुळे ही यादी अधिक समृद्ध, अचूक आणि सर्वसमावेशक बनवण्यास मदत होईल.